165

( Suret-i Hatt-ı Hümâyûn )
( Mucibince amel oluna )

( Kanunnâme-i Arazi )
( Mukaddime )

Birinci Madde: Memalik-i Devlet-i Aliyye’de olan arazi beş kısımdır. Kısım-ı evvel arazi-i memlûke yani bir vech-i mülkiyet tasarruf olunan yerlerdir. Kısım-ı sani arazi-i miriyedir. Kısım-ı salis arazi-i mevkufedir. Kısım-ı rabi arazi-i metrukedir. Kısım-ı hamis arazi-i mevatdır.

İkinci Madde: Arazi-i memlûke dört nevi‘dir. Nevi‘-i evvel kura ve kasabat derunlarında bulunan arsalar ve kenarlarında bulunup da tetimme-i sükna itibar olunan nihayet nısf dönüm miktarı yerlerdir.
Nevi‘-i sani arazi-i miriyeden bil-ifraz mesağ-ı şer‘iyeye binaen enva‘-ı vücuh-ı mülkiyet ile tasarruf olunmak üzere temlik-i sahih ile temlik olunmuş olan arazidir.
Nevi‘-i salis arazi-i öşriye ve nevi‘-i rabi arazi-i haraciyedir ki meselâ hin-i fethde ganimine tevzi‘ ve temlik olunan yerlere arazi-i öşriye ve gayr-i müslim olan asıl yerlüleri yedlerinde takrir ve ibka kılınan yerlere arazi-i haraciye denilir.
Harac-ı arazi iki kısımdır. Bir kısmı harac-ı mukasemedir ki arazinin hasılatından yerin tahammülüne göre öşürden nısfa kadar alınmak üzere tayin olunmuş olan şeydir.
Diğeri harac-ı muvazzaftır ki arazi üzerine maktu‘iyet vechile tavzif ve tayin olunmuş olan miktar-ı muayyen akçedir.
Kâffe-i arazi-i memlûkenin rakabesi yani zatı ve mülkiyeti sahib ve maliki olan kimseye aid olarak emval ve eşya-yı saire gibi tevarüs eder ve vakf ve rehin ve hibe ve şuf‘a misillü ahkam cari olur.
Gerek arazi-i öşriye ve gerek arazi-i haraciye sahibinin bilâ-varis vefatiyle canib-i beytülmale aid olduklarında arazi-i miriye hükmünü iktisab ederler.
Arazi-i memlûkenin enva‘-ı erbaasında cereyan edecek ahkam ve muamelat kütüb-i fıkhiyede beyan olunduğu cihetle işbu Kanunnâme-i Arazide arazi-i memlûke ahkamından bahs olunmayacaktır.